मराठीचे लेखननियम

मराठीचे लेखनसंकेत

आपली सध्याची शुद्धलेखनाविषयीची जी चर्चा चालू आहे ती प्रामुख्याने शब्दलेखनचर्चा आहे. गेल्या शंभर वर्षांतली चर्चासुद्धा प्रामुख्याने शब्दलेखनाचीच चर्चा आहे. हल्ली शुद्धलेखनकोश तयार केले जात आहेत; पण ते नेहमी अपूर्णच राहणार आहेत. मराठीसारख्या समृद्ध भाषेची एकूण शब्दसंख्या आज सहज दोनअडीच लाखांच्या घरात जाईल. आणि या शुद्धलेखनकोशांत जास्तीत जास्त वीसएक हजार शब्द आतापर्यंत आले आहेत. त्या कोशांपेक्षा बृहत्कोशातच शब्दांचे शुद्ध रूप का पाहू नये? अलीकडे तर शब्दांच्या विकृतीसुद्धा शब्दकोशात दाखवल्या जात आहेत. त्यामुळे शुद्धशब्दलेखनकोशांची गरजच आता खरे तर राहिलेली नाही.

दुसरे असे की, शुद्धलेखनचर्चेत फक्त शब्दांच्याच लेखनाबद्दल चर्चा असते. त्यातही ती चर्चा र्हतस्व दीर्घ ‘उ' आणि ‘इ' आणि अनुच्चाशरित अनुस्वार एवढ्यापुरतीच मर्यादित असते. पण त्यापेक्षा शुद्धलेखनाची चर्चा अधिक व्यापक स्वरूपात झाली पाहिजे. त्यामध्ये अक्षरलेखन, शब्दलेखनाचे संकेत, विकृत शब्दांचे लेखन, व्याकरणाला मान्य असलेली वाक्यरचना, शब्दांचे अर्थ व त्यांचे अचूक प्रयोग, लेखनाच्या विविध शैली इ० सर्व मुद्द्यांचा विचार झाला पाहिजे.

‘शुद्धलेखना'साठी ‘लेखननियम' असाही एक पर्याय सुचवण्यात आला आहे. मला ‘नियम' शब्द वापरावासा वाटत नाही. त्याला आदेशात्मक अर्थ आहे. त्याऐवजी ‘लेखनसंकेत' असा पर्याय मी सुचवू इच्छितो. तसे केल्याने शुद्धलेखनाचे सामाजिक अंग स्पष्ट होते. संकेत हे सर्व समाजाने स्वीकारलेले असतात आणि एकदा स्वीकारल्यानंतर ते पाळण्याचे बंधन आपोआपच त्या त्या समाजघटकांवर येते.
हे संकेत समाजमान्य असावे लागतात. त्यात कोणी एखादी दुसरी व्यक्ती बदल करू शकत नाही. पीटर बिक्सेल या जर्मन लेखकाच्या ‘ein Tisch ist ein Tisch' (‘टेबल म्हणजे टेबल') या कथेचा श्रीमती वर्षा क्षीरसागर यांनी केलेला अनुवाद ‘भाषा आणि जीवन'च्या दुसर्या वर्षाच्या दिवाळी अंकात प्रसिद्ध झाला आहे. आपल्या मनाने सर्व भाषायंत्रणेत बदल करून तो वापरू पाहणार्या' एका म्हातार्या ची शोकांतिका त्या कथेत मोठ्या परिणामकारकतेने सांगितली आहे. सामाजिक संकेत सर्व समाजाने निर्माण केलेले असतात. ते समाजाच्या संमतीनेच बदलता येतात. शुद्धलेखनाच्या बाबतीत शब्दान्ती र्हास्व इकार, उकार दीर्घ करण्याचा संकेत आपण समाजाच्या मान्यतेनेच निर्माण केला. अनुच्चाारित अनुस्वार असेच काढून टाकले. समाजाच्या मागणीचा रेटा वाढताच समासान्तर्गत घटकातील र्हयस्वान्त इकार, उकार आपल्याला काढावेच लागतील. पण असे संकेत अजिबात नसावेत अशी मागणी अराजक निर्माण करणारी ठरेल.

आपण जसे बोलतो तसेच लिहिले पाहिजे अशी मागणी सध्या केली जात आहे. वस्तुत: बोली-स्वरूपात असलेल्या भाषेच्या लेखनात आपण तसेच लिहितो आहोत. बोलीसाठी लेखनसंकेतांचा आग्रह धरलाच जात नाही, पण प्रमाण भाषेच्या संदर्भात मात्र तसा आग्रह धरला पाहिजे. कारण बोली आणि प्रमाणभाषा यांत मूलत:च फरक आहे. प्रमाणभाषा वापरण्याची क्षेत्रं आणि बोली वापरण्याची क्षेत्रं यात खूप फरक आहे. आपण बोलीभाषेचा वापर अनौपचारिक संभाषणात करतो. आपलं कुटुंब अथवा परिवार यांच्यापुरताच हा अनौपचारिक भाषा व्यवहार मर्यादित असतो. पण प्रमाणभाषा ही प्रामुख्याने लिखित भाषा असते. आपण त्या भाषेत सहसा बोलत नाही. औपचारिक बोलण्यात ती येते. अध्यापन क्षेत्र, न्यायालयीन व्यवहार, कार्यालयीन व्यवहार, वैचारिक लेखन, वृत्तपत्रे, दूरदर्शन, आकाशवाणी यांवरील निवेदने, पाठ्यपुस्तके, सर्व विषयांवरील गंभीर लेखन या सर्व ठिकाणी आपल्याला औपचारिक भाषेतच लिहावे लागते. बोली- वापराच्या क्षेत्रापेक्षा या लिखित औपचारिक क्षेत्राची व्याप्ती कितीतरी अधिक आहे. म्हणून बोलींना मर्यादित संज्ञापनाची भाषा असे म्हणतात. तर प्रमाणभाषेला व्यापक अथवा विस्तारित संज्ञापनाची भाषा असे म्हणतात. भाषेच्या या दोन अंगांची सरमिसळ आपण करता कामा नये.

शुद्धलेखनाच्या चर्चांमध्ये अभिनिवेशाने बर्या च वेळा अशी गल्लत होत असते.
कोणत्याही एका भाषेच्या क्षेत्रात जेवढे म्हणून सामाजिक गट निर्माण होतात त्या प्रत्येक गटाची एकेक बोली निर्माण होत असते. जात, धर्म, लिंग, वय, शिक्षण, व्यवसाय, इ० अनेक कारणांनी हे गट निर्माण होतात. त्या गटांच्या बोलींना आपण सामाजिक बोली म्हणतो. त्या भाषेच्या विस्तारानुसार तिच्यात प्रादेशिक भेद निर्माण होतात. त्यांना आपण भौगोलिक अथवा प्रादेशिक म्हणून संबोधतो. या अनेक बोली परस्पर संपर्काच्या प्रमाणानुसार कमीअधिक आकलनक्षम असतात. संपर्क जेवढा अधिक तेवढे दोन बोलींतील अंतर कमी आणि संपर्क जसजसा कमी होत जातो तसतसे हे अंतर वाढत जाते. काही बोली तर दुर्बोध होत जातात. पण प्रमाणभाषेचे तसे नाही. ती या सर्व बोलींशी समान अंतर ठेवून असते. त्यामुळे तिच्यातील लेखन त्या समग्र भाषाक्षेत्राला आकलनक्षम असते. पाठ्यपुस्तके, प्रसारमाध्यमे, न्यायालये, अध्यापनकेंद्रे या सर्व ठिकाणची भाषा सर्वत्र सारखीच असते, असावी लागते. तिच्या बाबतीत सवता-सुभा निर्माण करता येत नाही.

प्रमाणभाषा ही लिखित स्वरूपात जास्त करून असते. बोली या प्रत्यक्षात अनौपचारिक क्षेत्रात बोलल्या जातात. लिखित भाषा आणि बोली यांच्या स्वरूपातच त्यामुळे फरक निर्माण होतो. बोलीतील शब्दसंग्रह आणि प्रमाण भाषेतील संग्रह यात फरक पडतो. व्याकरणाच्या बाबतीतही फरक पडतो. उदा० तो जातो. तो जात आहे. या दोन्हींचा नकार लिखित भाषेत ‘तो जात नाही' असाच करतात. पण बोलीत मात्र दुसर्यान वाक्याचा नकार ‘तो जात नाहीए' असा होतो. ‘मी जात असे' या रचनेची संपूर्ण रूपावली बोली भाषेत सांगता येत नाही. पण लिखित भाषेत ती सांगता येत असे. आणखी बरेच व्याकरणभेद सांगता येतील. अर्थक्षेत्रही भिन्न होते. आपण बोलीत पल्लेदार वाक्ये वापरू शकत नाही. लिखित भाषेत ती चालू शकतात. सामासिक शब्दांचे प्रमाणही बोलीत कमी असते. आलंकारिक बोलणे बोलीत जास्त प्रमाणात चालत नाही. कायद्याची भाषा तर अगदी काटेतोल असते. सामान्य व्यवहारातील ढिसाळ शब्द तेथे चालत नाहीत. नेमका अर्थ सांगणार्याभ पारिभाषिक शब्दांचीच तेथे आवश्यकता भासते. मराठीत ‘गहाण टाकणे' असे आपण म्हणतो. पण न्यायालयात तेवढ्याने भागत नाही. तेथे हॅपॉथिकेट (Hypothicate), प्लेज (pledge), मॉर्गेज (mortgage) इ० पर्यायांतून निवड करावी लागते. हेच शास्त्रीय लेखनातही अपेक्षित आहे. नेमका अर्थ सांगणारी परिभाषाच तेथे वापरली जाते. या कारणांमुळे प्रमाणभाषा बोलीपेक्षा मूलत:च वेगळी असते.

म्हणून प्रमाणभाषेच्या लेखनपद्धतीत फार मोठी ढवळाढवळ करून चालत नाही. समजा, बोलीत श, ष असा भेद आढळत नाही या कारणाने आपण ‘ष' हे अक्षर काढून टाकले तर नवीन पिढीला प्राचीन वाङ्मय वाचताना अडचण येईल. आजच ङ् आणि ञ ही अक्षरे शिक्षणातून वगळली गेली असल्यामुळे ‘ङ्' या अक्षराचे ‘ड' असं वाचन करणारी अनेक मुलं भेटतात. ‘वाङ्मय'चा उच्चावर ‘वाडमय' असा करणारे अनेक विद्यार्थी मला भेटलेले आहेत. दीर्घ ‘रू' आणि र्हरस्व ‘रु' यातील भेद अनेक मुलांना माहीत नसतो. टंकयंत्रात पूर्वी तो नव्हता, त्याचा हा परिणाम असावा.

अलीकडे तर अक्षरे लिहिण्याची पद्धतही शुद्धलेखनात समाविष्ट करावी अशी गरज मला वाटते आहे. विशिष्ट अक्षरे विशिष्ट क्रमानेच लिहिली पाहिजेत. त्या अक्षराच्या लेखनातील टप्पेच विद्यार्थ्यांना माहीत नसतात. अक्षरांची उंची, त्यांचे टप्पे यासगळ्यांचे शिक्षण देणारे कित्ते आज बंद झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या लेखनात आणि त्या अनुषंगाने वाचनातही दोष निर्माण झाले आहेत. ‘स्त्री' हा शब्द ‘स्री' असा लिहिला जातो. ‘स्रीमुक्ती' असा उच्चाेर अनेक वेळा ऐकायला मिळतो. ‘सहस्त्र', ‘स्त्रोत', असे चुकीचे उच्चा र व लेखन मोठमोठे विद्वानही करताना आढळतात. ‘बुद्धी, युक्ती, द्वार, आप्त' यांच्याही लेखनात चुकीचा क्रम वापरला जात आहे. जोडाक्षरे लिहिण्यासाठी शासनाच्या आदेशानुसार वापरण्यात येणारी आगगाडी-पद्धतही चुकीची वाटते. त्यामुळे जुने ग्रंथ वाचणे तर कठीण होऊन जाते आणि लेखनसौष्ठवही नाहीसे होते.
संस्कृताचे शिक्षणातून उच्चाथटन झाल्यामुळे शुद्धलेखनात चुका होतात अशा तक्रारीत थोडेफार तथ्य असेलही. पण ५०-६० वर्षांपूर्वी चौथीच्या शिष्यवृत्ती परीक्षेला बसणारे विद्यार्थी, ‘व्हर्नाक्युलर फायनल' परीक्षा देणारे विद्यार्थी कुठे संस्कृत शिकले होते? पण त्यांचे शुद्धलेखन निर्दोष असे. कारण प्राथमिक शाळांतून शुद्धलेखन हा शिक्षकांच्या आस्थेचा विषय होता. तसा तो आता राहिलेला नाही. शुद्धलेखनाच्या दुरवस्थेचे तेच एक मुख्य कारण आहे.

आणखी एक मुद्दा इथे स्पष्ट करावासा वाटतो. आपण बोलतो तसे लिहिता आले पाहिजे, अशी काही लोकांची मागणी असते. पण ती अवास्तव आहे. जगात अनेक भाषांना लेखनपद्धती आहेत. पण बोलतो तसे लिहिण्याची व्यवस्था असलेली एकही नैसर्गिक भाषा अस्तित्वात नाही. याचे कारण बोली स्वरूपातील भाषेच्या परिवर्तनाचा वेग आणि लिखित स्वरूपाच्या भाषेतील परिवर्तनाचा वेग यात मूलत:च फरक आहे. लिखित भाषा कमी वेगाने बदलते. त्यामुळे बोली प्रमाणे लेखन असे सूत्र कितीही अंमलात आणायचे ठरवले तरी हे अंतर पडणारच. याच कारणामुळे भाषेत ‘स्पेलिंग' निर्माण होते. स्पेलिंग म्हणजेच लेखनसंकेत होय. आपण ‘तुमचा' असे लिहितो. प्रत्यक्ष उच्चातर मात्र ‘तुम्चा' असा करतो. ‘अ'कारान्त शब्द लिहिण्यासाठी अनुस्वाराचा वापर, च, च यांच्यासाठी एकाच अक्षराचा वापर आपण सर्रास करतो. याचाच अर्थ मराठीतही स्पेलिंग असते. ही गोष्ट आपण लक्षात ठेवायची असते. ‘ऋषी' शब्दाचा उच्चा र कसाही करा पण लेखन मात्र तसेच केले पाहिजे.

कल्याण काळे
ए-५, प्रज्ञानगड, नवश्या मारुती गल्ली, वीटभट्टी, सिंहगड रस्ता, पुणे ४११ ०३०.
दूरभाष ०२० २४२५३१३६

मराठी प्रमाणभाषेचे लेखननियम

मराठी प्रमाणभाषेची लेखनपद्धती काय असावी, यासंबंधी इ०स० १८३६ पासून अनेक विद्वानांनी आपले विचार मांडले आहेत. याचा अर्थ असा, की लेखनपद्धतीसंबंधी मराठी विचारवंतांत जागरूकता आली ती जवळजवळ १७०-७२ वर्षांपासून. इतकी वर्षे या विषयावर विद्वानांची मतमतान्तरे प्रचलित आहेत. त्या सर्व मतांचा परामर्ष घेण्याचा प्रस्तुत लेखाचा हेतू नाही. एका विद्वानाचा मात्र आवर्जून उल्लेख करावासा वाटतो. रामचंद्र भिकाजी गुंजीकर यांनी त्यांच्या १८६९ साली प्रसिद्ध झालेल्या 'मराठी भाषेची लेखनशुद्धी' या पुस्तकात मराठी लेखनातील अनुच्चारित अनुस्वार वगळावेत, हा त्या वेळच्या रूढ नियमांना धक्का देणारा क्रांतिकारक विचार मांडला होता, हे मला विशेष वाटते.

महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १९६० मध्ये झाल्यावर 'मराठी साहित्य महामंडळा'ने आपली लेखनविषयक १४ नियमांची यादी महाराष्ट्र शासनाकडे मान्यतेसाठी पाठवली, ती १९६२ मध्ये. १९७२ मध्ये त्यात आणखी चार नियमांची भर घालण्यात आली. महाराष्ट्र शासनाने ते नियम मान्य करून मराठी प्रमाणभाषेचे लेखन या नियमांनुसार करावे आणि शिक्षणक्षेत्रात आणि इतरत्रही ते त्वरित अंमलात आणावेत, असा आदेश काढला. काही अपवाद वगळता, आपण मराठी माणसे त्या नियमांनुसार मराठीचे लेखन करतो आहोत.
प्रमाणभाषा ही एक संकल्पना (कॉन्सेप्ट) आहे. आपण व्यवहारात मराठीची कोणतीतरी बोली बोलत असतो. लेखन करताना आपण प्रमाणभाषा वापरतो. ही प्रमाणभाषा कोठे वापरली जाते? शास्त्रीय साहित्यात, नियतकालिकांत, वैचारिक, तात्त्विक लेखनात, औपचारिक पत्रव्यवहारात, पाठ्यपुस्तकांतील ललितेतर पाठांत, इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र, इत्यादी पुस्तकांत, दूरचित्रवाणीवरील बातम्यांच्या किंवा इतर लेखनात, जाहीरनाम्यांत, रस्त्यावरील व इतरत्र लावलेल्या सूचना-फलकांत प्रामुख्याने प्रमाणभाषेचा वापर होतो; निदान तशी अपेक्षा असते. या प्रमाणभाषेच्या लेखनासंबंधी काही नियम करावे लागतात. लेखनात एकवाक्यता असावी, हा त्यामागचा हेतू असतो.
आपण उच्चारानुसारी लिहितो, असा अनेकांचा गैरसमज असतो. आपण बोलतो, विशेषत: आपली मातृभाषा बोलतो, तेव्हा त्या भाषेचे नियम वेगळे समजून घेण्याची आवश्यकता नसते. कोणतीही भाषा ही नियमबद्धच असते. प्रत्येक भाषेला तिचे नियम असतात, ते त्या भाषेतच अनुस्यूत असतात. आपण अनुकरणाने भाषा बोलायला शिकतो. भाषेचे व्याकरण म्हणजेच भाषेचे नियम आपल्याला कोणी शिकवत नाही, तरी आपण नियमांनुसार बिनचूक बोलतो. बोलताना एखाद्याने चूक केली, तर ती आपण दुरुस्तही करतो. फार तर त्यामागील व्याकरणाचा नियम आपल्याला सांगता येणार नाही, इतकेच. ते नियम शोधून काढावयाचे काम व्याकरणकाराचे असते. हे भाषेचे नियम म्हणजे भाषेचे व्याकरण. व्याकरण हा भाषेचा प्राण आहे. त्यामुळे 'भाषेला व्याकरणातून मुक्त करा' हा विचारच चुकीचा आहे.

मग प्रश्न असा उपस्थित होतो, त्याच भाषेचे लेखन करताना चुका का होतात? लेखनासाठी नियम कशाला हवेत? याचे उत्तर असे आहे, की बोलणे आणि लिहिणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. भाषा म्हणजे बोलणे. (भाष् - भाषते = बोलणे), आणि त्याच भाषेचे लेखन ही दोन वेगळी माध्यमे आहेत. भाषा (बोलणे) ही ध्वनींची बनलेली - ध्वनिरूप - आहे, ती श्राव्य आहे; पण तिचे लेखन हे दृश्य, चिन्हांकित, सामाजिक संकेतांनी मान्य केलेले, दुय्यम रूप आहे. बोलणे क्षणभंगुर तर लेखन हे स्थिर स्वरूपाचे असते. भाषा प्रवाही असते. ती सतत, नकळत पण निश्चितपणे हळूहळू बदलत असते. त्या बदलाचे प्रतिबिंब कालान्तराने लेखनात पडत असते. पण लेखनातील स्थिरता आवश्यक असते. भाषा व्यक्तीगणिक थोडी थोडी वेगळी असतेच. 'मी जसं बोलतो, तसंच लिहीन', असा आग्रह प्रत्येकाने धरला, तर लेखन व्यवहारात इतका गोंधळ होईल, की एकाचे लिखाण दुसर्‍याला कळणार नाही. बोलताना आपण ’तल्वार' म्हणतो, पण लिहितो 'तलवार'. 'उपसली' ह्या शब्दाचा उच्चार 'उपस्ली' असा होतो. आपण 'महत्व' म्हणतो, लिहितो 'महत्त्व', आपण 'अक्षरशहा' उच्चारतो, लिहितो 'अक्षरश:' अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील. त्यामुळे उच्चारानुसारी लेखन हा विचार मान्य होणार नाही, आणि म्हणूनच कोणत्याही भाषेला लेखनविषयक नियमांची आवश्यकता असते.

या लेखनविषयक नियमांत बदल करावा किंवा नियमांचे सुलभीकरण करावे, अशी हाकाटी सध्या मोठ्या प्रमाणात पिटण्यात येत आहे. (माझी या संदर्भातील भूमिका स्पष्ट करते : प्रचलित नियमांत कोणताही महत्त्वाचा बदल करू नये.) हे नियम सामान्य मराठी माणसाला, शालेय, महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना त्यातील संस्कृतप्रचुर शब्दयोजनेमुळे चटकन आकलन होत नाहीत; त्या नियमांची अंमलबजावणी करणे त्यामुळे अवघड होते अशी तक्रार केली जाते. मला एक सूचना करावीशी वाटते, ती अशी - या नियमांची सोप्या, सहजपणे आकलन होईल अशा भाषेत मांडणी करता येईल का याचा विचार व्हावा. तसेच, काही नियमांत थोडी भर घालून व अधिक उदाहरणे देऊन जर त्यांची पुनर्मांडणी केली, तर लेखन करणार्‍याला त्या नियमांचे पालन करणे सुकर होईल. शिवाय, प्रस्तुत नियम मराठीतील सर्व शब्दांना, विशेषत: ज्यांच्या लेखनाबद्दल सामान्य माणसाला निर्णय करता येत नाही अशा शब्दांना, समाविष्ट करून घेत नाहीत, म्हणजेच ते नियम सर्वसमावेशक नाहीत. अशा शब्दांच्या लेखनासाठी या नियमावलीत आणखी काही नियमांची भर घालावी.

याशिवाय, आणखी एक सूचना करते. मराठी वर्णमालेचा या नियमावलीत समावेश करावा व ती सुरुवातीलाच द्यावी. मराठीची जी प्रचलित वर्णमाला आहे, तिच्यात काही बदल सुचवता येतील. १८३६ साली दादोबा - पांडुरंगांनी मराठी व्याकरणाचे पहिले पुस्तक लिहिले, तेव्हा त्यांच्यापुढे आदर्श होता तो संस्कृत व्याकरणाचा. संस्कृत वर्णमाला त्यांनी मराठीसाठी जशीच्या तशी स्वीकारली. तिच्यात आपण आजपर्यंत अगदी थोडेच बदल केले आहेत. तिच्यात आणखी बदल करावेत, असे मला वाटते.
(१) स्वरमालेतून 'लृ' या स्वराचे उच्चा टन करावे. मराठीत एकमेव शब्द आहे, ज्यात लृ ह्या स्वराची योजना आढळते. तो शब्द आहे - 'क्लृप्ती'. पण या शब्दाचा उच्चार 'क्लुप्ती' असाच केला जातो. तेव्हा एका शब्दासाठी (आणि तेही उच्चारात नसलेल्या त्यातील स्वरासाठी) ’लृ' हा स्वर वर्णमालेत ठेवणे योग्य नाही.
(२) मराठी वर्णमालेत 'ऍ' आणि 'ऑ' या दोन स्वरांचा समावेश करावा. या स्वरांचे स्थान 'अ' नंतर 'ऍ' आणि 'आ' नंतर 'ऑ' की 'ए' नंतर 'ऍ' व 'ओ' नंतर 'ऑ' हे भाषाशास्त्रज्ञांनी ठरवावे.
(३) 'अं' आणि 'अ:' हे स्वर नव्हेत; कारण प्रवाहित्व हे स्वरांचे लक्षण त्यांना लागू पडत नाही. त्यांना स्वरमालेतून वगळावे. त्यांचा उल्लेख अनुस्वार किंवा शीर्षबिंदूचे चिन्ह(ं) आणि विसर्गाचे चिन्ह (:) असा करावा. आणि या चिन्हांचे उच्चार स्थानपरत्वे बदलतात हे उदाहरणे देऊन स्पष्ट करावे. जसे,- आंबा - आम्बा, उंट - उण्ट, अक्षरश: (शहा), मन:पूर्वक (न्ह).
(४) मराठीत च्, छ्, ज्, झ् ही व्यंजने तालव्य आहेत. उदा० चार, छत्री, जेवण, झीज. त्याचप्रमाणे च्, ज्, झ् ही व्यंजने दंतमूलीयही आहेत. उदा० चारा, जहाज, झरा. मात्र तालव्य व दंतमूलीय वर्णांना मराठीत वेगळी चिन्हे नाहीत. (संस्कृतातील वर्णमाला जशीच्या तशी स्वीकारल्यामुळे हे घडले आहे.) अगदी सुरुवातीला छापलेल्या मराठी पुस्तकात दंतमूलीय 'च', 'ज', 'झ' या पद्धतीने त्या व्यंजनावर उभी रेष दिलेली आढळते; पण त्या चिन्हाचे साम्य मात्रेशी असल्यामुळे पुढे ते चिन्ह काढून टाकण्यात आले. दंतमूलीय वर्णाखाली हिंदीप्रमाणे नुक्ता (वर्णाखाली टिंब) द्यावा, असे वाटते. पण त्यात अडचण काय आहे, पाहा -
मराठी मातृभाषा असलेले पुष्कळ सुशिक्षित लोक चादर ऐवजी चादर (चारमधील 'चा'चा तालव्य उच्चार), तसेच चाबूक ऐवजी चाबूक (तालव्य उच्चार), समाज ऐवजी समाज (दंतमूलीय उच्चार) करताना आढळतात. त्या उच्चारांपैकी कोणता उच्चार स्वीकारायचा असा प्रश्न पडतो. दुसरी अडचण, माझा (दंतमूलीय) पण माझी (तालव्य), त्याचा (दंतमूलीय) पण त्याची (तालव्य), माज (दंतमूलीय) पण माजी (तालव्य). मराठीत ’इ' हा स्वर तालव्य असल्यामुळे ’माझा' यातील 'झा' खाली नुक्ता दिल्यास 'माझी' मधील 'झी' खाली नुक्ता देऊ नये, हे चटकन लक्षात येणे कठीण. ज, झ यांच्या बाबतीतही हीच अडचण येईल. इंग्लिशमध्ये 'S' या अक्षराचा उच्चार वेगवेगळा होतो तो सवयीने आपण बरोबरच करतो. उदा० Some, Sure, Season, thieves. ते उच्चार वेगळे आहेत तेव्हा त्यांचे स्पेलिंग वेगळे हवे, असा अट्टहास कोणी करीत नाही. त्याच पद्धतीने मराठीत एका वर्णाचे दोन उच्चार (किंवा दोन उच्चारांसाठी एक वर्ण) मान्य करायला प्रत्यवाय नसावा.
(५) 'श' आणि 'ष्' या दोन वर्णांचे उच्चार मराठी भाषेत वेगळे होत नाहीत. संस्कृतात श् हा तालव्य आणि ष् हा मूर्धन्य आहे. मराठी बोलण्यात मूर्धन्य उच्चार जवळजवळ लुप्त झाला आहे. पण अनेक तत्सम शब्दांत 'ष्' हे व्यंजन असल्यामुळे तो लेखनात राहू द्यावा. ('ष्' असलेले तत्सम शब्द - विशेष, विषय, विष, षष्ठी इ०) मराठीत अपवादात्मक एखादाच 'ष्' असलेला शब्द दाखवता येईल शोक पण षौक (अर्थ भिन्न आहे.)
(६) अनुस्वारविषयक नियमांत (नियम १ ते ४) काहीही बदल करू नयेत, असे माझे मत आहे. फार तर सामान्य मराठी माणसाला सुलभ वाटावेत यासाठी ते अधिक सोप्या भाषेत लिहावेत. संसार, सिंह, हंस इ० शब्दांतील अनुस्वाराचा उच्चार सानुनासिकापेक्षा वेगळा होतो, हे कंसात नमूद करावे. (उदा० - संव्सार, हंव्स, इ०)
(७) र्‍हस्व-दीर्घासंबंधीचे नियम (नियम ५ ते ८). यांत एकच बदल सुचवावासा वाटतो. तत्सम इ-कारान्त व उ-कारान्त शब्द दीर्घ लिहावेत, विभक्तिप्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागल्यास ते दीर्घच राहतात; फक्त सामासिक शब्दांत हे शब्द पूर्वपदी आल्यास, ते संस्कृताप्रमाणे र्‍हस्व लिहावेत, असा नियम आहे. ते शब्द सामासिक शब्दांत पूर्वपदीही दीर्घ लिहिल्यास या नियमाचे सुलभीकरण होऊ शकेल. संस्कृतची पार्श्वभूमी नसलेल्या व्यक्तीला, हा बदल केल्यामुळे, सामासिक शब्दलेखन करणे अधिक सोयीस्कर होईल. हाच नियम तत्सम इन्-प्रत्ययान्त (विद्यार्थिन्, पक्षिन्) शब्दाच्या बाबतीतही स्वीकारता येईल. जसे : विद्यार्थी - विद्यार्थीगृह, पक्षी - पक्षीमित्र.
(८) नियम ११ मध्ये भर घालावी. हळूहळू, मुळूमुळू इ० शब्दांतील दुसरा व चवथा स्वर दीर्घ लिहावा, असा नियम आहे. याला अपवाद ध्वन्यानुसारी शब्दांचा द्यावा. जसे : रुणुझुणु, झुळुझुळु, कुहुकुहु. तसेच, चिवचिव, रिमझिम (उपान्त्य स्वर र्‍हस्व लिहावा.)
(९) नियम ९ : ग्रामनामास पूर लावताना पू दीर्घ लिहावा, असा नियम आहे. उदा० नागपूर, पंढरपूर, सोलापूर. हा नियम वेगळा देण्याचे कारण नव्हते. (र्‍हस्व-दीर्घविषयक नियमांत याचा अंतर्भाव करता आला असता.) पण जर हा नियम वेगळा द्यायचा असेल, तर या नियमाला पुस्ती जोडावी. या शब्दाचे सामान्यरूप होताना उपान्त्य 'पू' नियमाप्रमाणे र्‍हस्व होईल; पण विभक्तिप्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लावताना शेवटचा अक्षराचे सामान्यरूप होत नसेल, तेव्हा उपान्त्य 'पू' दीर्घच राहील. जसे - नागपूरची (संत्री), पंढरपूरचा (विठोबा), सोलापूरकडे (जाणारा रस्ता), तारापूरमध्ये इ०
नियम १२ : ए-कारान्त नामाचे सामान्यरूप या-कारान्त करावे' हा नियम आहे. उदा० करणे-करण्यासाठी, फडके-फडक्यांना. या नियमात भर घालणे आवश्यक आहे. एकारान्त आडनावाचे सामान्यरूप केले नाही, तरी ते चूक मानू नये. जसे - दामले - दामलेंना, फडकेंचा, इ०
नियम १३ : 'लेखनात पात्राच्या किंवा वक्त्याच्या तोंडी बोलण्याची भाषा घालावी लागते. त्या वेळी तिचे स्वरूप बोलण्यातील उच्चाराप्रमाणे असावे. अन्य प्रसंगी तसे लिहू नये.' हा नियम संदिग्ध आहे. पुरेशी स्पष्टता नसल्यामुळे 'बोलण्यातील उच्चाराप्रमाणे असावे' म्हणजे नेमके कसे हे लक्षात येत नाही. खरे पाहता हा नियम, 'शब्दातील शेवटच्या किंवा उपान्त्य एकाराऐवजी बोलण्यात त्या अक्षरावर जो आघात येतो, (घरे - घरं) म्हणजे शेवटच्या अक्षरातील एकाराऐवजी बोलण्यात जो पूर्ण उच्चारित अ येतो, त्यावर शीर्षबिंदू द्यावा', असा हवा. त्या अक्षरावर शीर्षबिंदू दिला नाही, तर त्या शब्दाचा उच्चार 'घर्' (अनेकवचनी) असा होईल. बोलण्यातील अन्त्य वा उपान्त्य (एवढंसं आभाळ) अक्षरातील एकाराऐवजी येणारा 'अ'वरील आघात दाखवण्यासाठी लेखनात त्या अक्षरावर शीर्षबिंदू द्यावा. मात्र शास्त्रीय, वैचारिक, गंभीर लेखनात एकार असू द्यावेत. पण समजा एखाद्या लेखकाने अशा लेखनात 'ए'ऐवजी आघातयुक्त 'अ'(शीर्षबिंदू देऊन) लिहिण्याचे स्वातंत्र्य घेतले तर, ते चूक मानू नये. त्याचप्रमाणे शीर्षबिंदूचा अनुनासिकाशिवाय हा एक वेगळा उपयोग लेखनात होतो, हेही स्पष्ट करावे.
सारांश, मी एकाच नियमात (सामासिक शब्दाच्या लेखनात) बदल सुचवीत आहे. इतर नियमांत भर घालावी, असे सुचवते आहे. शिक्षकांनी हे नियम समजावून घेतले, तर विद्यार्थ्यांना नियम न सांगता नियमांनुसार लिहिण्याची सवय लावता येईल.
शासनाने महामंडळाच्या सहकार्याने तज्ज्ञांची समिती नेमून त्या समितीने घेतलेले निर्णय मान्य करावेत आणि ते सर्वांनी स्वीकारावेत, कारण ती समिती सर्व महत्त्वाची मते विचारात घेऊन योग्य तोच निर्णय घेईल, असा विश्वास वाटतो.

यास्मिन शेख
विसावा हाइट्स, इमारत क्र० ४, फ्लॅट क्र० २, डी०पी० रोड, औंध, पुणे ४११००७.
दूरभाष ०२० - २५८८४४७२-