ब्रह्मानंद देशपांडे

कोळीण घरवाते खडाइली

श्रीचक्रधरांचे वास्तव्य खडकुली (तालुका गंगापूर, जिल्हा औरंगाबाद) येथे होते. येथे गोदावरी आणि शिवना या दोन नद्यांचा संगम आहे. या दोन नद्यांच्या मधला जो खडकाळ भूप्रदेश आहे त्याला खडकुली म्हणतात. नाथसागर धरणामुळे ते आता बेट झाले आहे. येथेच श्रीचक्रधरप्रभूंनी पंथाचे प्रथम आचार्य श्रीनागदेवाचार्य यांना दीक्षा दिली. म्हणून हे स्थान पंथात अतिशय पवित्र - महास्थान - मानले जाते.

श्रीनागदेवाचार्य हे श्रीचक्रधरांना अनुसरू नयेत यासाठी त्यांचे पूर्वाश्रमीचे गुरू रामदेव दादोस वडनेरकर यांनी प्रयत्न केला. ते श्रीचक्रधरप्रभूंना म्हणाले,
“'जी: जी: हा नागदेवो गोसावीं आपणयापासिं
राहों नेदावा जी: ........ जी: जी: हा नीका नव्हे:
हा अमेगा धांडाळांचा असे : हा गोसावियांचे काही
आइकैल : आणि पैर्हा जाऊनि भडभडैल:”
यावर श्रीचक्रधरप्रभू म्हणाले,
“तैसें एथ काइ गा असे: मां पैर्हाा जाऊनि भडभडैल:”
यावर निरूत्तर झालेले दादोस वेगळा मुद्दा काढीत म्हणाले.
“'एर गोसावीयांचे यासि काइ चलो हेले असे:”
यावर श्रीचक्रधरप्रभू म्हणाले,
“न चलों कां गा: ......... मां पैर्‍हा जाऊनि एणें
कोळिणी घरवातें खडाइली तरि काइ:”
(लीळाचरित्र, उत्तरार्ध, लीळा क्र० १)
येथे 'घरवात खडाईणे' असा शब्द आला आहे. त्याचा अर्थ शेवटी शब्दकोशात खडाइणे = प्रपंच चालविणे, नांदणे असा दिला आहे. तो अगदीच अनुमानाने दिला आहे. तो अचूक नव्हेच. शं०गो० तुळपुळे यांनी खडावणे = घेऊन जाणे, अपहरण करणे असा अर्थ दिला आहे. (लीळाचरित्र, हा उत्तरार्ध भाग १, शब्दकोश, पृ० १८९) हा अगदीच दूरचा वाटतो.
विदर्भ संशोधन मंडळ वार्षिकाचा १९८६चा अंक चाळत असता कुसुम पटोरिया या विदुषींचा 'मृच्छकटिकातील देशी शब्द' हा लेख वाचण्यात आला. त्यांनी 'खडआई' या शब्दाविषयी विवेचन केले आहे. ते असे :
“खडआइं (पृ० ४१२) कंगनासाठी हा शब्द आहे.
माझ्या माहितीप्रमाणे व्रज आदी भाषेत
हाताच्या आभूषणासाठी संभवत: कंगनासाठीच
'खडुआ' शब्दाचा प्रयोग होतो.”
खडआइ, खडुआ हा कंगन, काकण वा बांगडी या अर्थी शब्द आहे. संस्कृतमधील कटक आणि मराठीतील कडे या शब्दांची येथे आठवण होते. कटक हा शब्द रघुनाथ पंडिताच्या 'नळदमयंती स्वयंवर' या काव्यातील
वधूनी माझी हे कनकरूपकाया
कटकमुकुटादिक भूषणें कराया
या श्लोकात भेटतो.

तेव्हा कटक, कडे, खडुआ, खडआइं हे कंगन, बांगडी या अर्थाचे शब्द आहेत हे निष्पन्न होते आणि खडाइणे म्हणजे काकणे घालणे, बांगड्या भरणे असा अर्थ प्राप्त होतो. हा अर्थ हिंदी प्रदेशात सर्रास रूढ आहे. माझे एक मित्र डॉ० चंद्रशेखर गुप्त (भूतपूर्व प्रमुख, प्राचीन भारतीय इतिहास, संस्कृती आणि पुरातत्त्व विभाग, नागपूर) हे आपल्या पत्नीसाठी बांगड्या घेत होते. पत्नीची बहीणही सोबत होती. गुप्तजींनी तिच्यासाठीही बांगड्या घेण्याचा प्रस्ताव मांडला. त्यांची पत्नी आपल्या बहिणीला म्हणाली, 'देख! तेरे जीजाजी तुझे चुडियाँ पहिना रहे है।' तिने फणकार्या ने बांगड्या घेण्यास नकार दिला. कुठलाही धार्मिक विधी न करता लग्न करणे या अर्थी बांगड्या भरणे हा विधी होतो. 'कडी पहनाना' म्हणजे लग्न करणे हा भाग 'सगीना' आणि 'पाकिजा' या चित्रपटांतही आला आहे. तेव्हा नागदेवाचार्यांनी 'कोळिणी घरवाते खडाइणे' म्हणजे तिला बांगड्या भरून पत्नी बनवणे असा अर्थ प्राप्त होतो.

ब्रह्मानंद देशपांडे

संदर्भ
१. लीळाचरित्र, सं० वि०भि० कोलते, आवृत्ती तिसरी, विश्वशांती प्रकाशन, औरंगाबाद. १९९७
२. लीळाचरित्र, उत्तरार्ध भाग १ ला, सं० शं०गो० तुळपुळे, सुविचार प्रकाशन, नागपूर. १९६७

आदिआछिपलेया

ब्रह्मानंद देशपांडे

मराठी भाषेच्या जडणघडणीच्या अभ्यासासाठी प्राचीन मराठी कोरीव लेखांचे महत्त्व इतिहासाचार्य वि०का० राजवाडे यांनी ओळखले होते. या लेखांतील अनेक शब्दांची सखोल चिकित्सा त्यांनी केली आहे. अशाच एका शब्दाचा विचार येथे करायचा आहे.

जैत्र सामंताचा जालगाव ताम्रपट (तालुका दापोली, जिल्हा रत्नागिरी) हा शके ११२४, दुंदुभि संवत्सर, चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, आदित्यवार (मार्च १०, १२०२ इ०स०) या तिथीचा आहे. या ताम्रपटाचे संवादन आणि चर्चा खालील विद्वानांनी केली आहे.

अ. मो०गं० दीक्षित, दक्षिणच्या मध्ययुगीन इतिहासाची साधने, खंड ३, पृ० ६३-६४ आणि काही उत्कीर्ण लेख : नवे पाठ, पृ० १५
आ. आल्फ्रेड मास्टर. सम मराठी इन्स्क्रिप्शन्स, बुलेटिन ऑफ द स्कूल ऑफ ओरिएंटल अ‍ॅण्ड आफ्रिकन स्टडीज, पृ० ४२८-३०
इ. शं०गो० तुळपुळे, प्राचीन मराठी कोरीव लेख. पृ० ९३-९७.

या लेखात 'आदिआछिपलेया'असा शब्द आला आहे. (वाचन ओळ ९-१०) मो०गं० दीक्षित यांनी आपल्या पहिल्या संपादनात या शब्दाची चर्चा केलेली नाही; पण 'काही उत्कीर्ण लेख : नवे पाठ'या पुस्तिकेत मात्र त्यांनी आदिआछिपलेया या वाचनाऐवजी 'आदिआ छिपले [लो] (णा)'असे वाचन दिले आहे. येथे गोल कंसातील अक्षर हे सुधारित वाचन आणि चौकटी कंसातील अक्षर हे कोरक्याच्या हातून सुटलेले अक्षर असे समजायचे असते. यावर त्यांनी छिपलोण (?) याचा अर्थ चिपळूणकडील असा घेण्यास हरकत नाही, अशी तळटीप दिली आहे (पृ० १५, तळटीप क्र० २). पण दीक्षित यांचे हे विवेचन ग्राह्य वाटत नाही, कारण आदिआछिपलेया हा पाठ स्पष्ट आहे.

आमच्या मते मूळ शब्द 'अक्षपटलिक'असा आहे. पटलावर रकाने (अक्ष) काढून हिशेब लिहिणारा तो अक्षपटलिक. त्याचा अपभ्रंश 'आछिपलेया'हे सहजच जुळते. फक्त प्रश्न राहतो तो आदि (प्रथम) या उपपदाचा. शिलाहारांच्या शासनयंत्रणेत प्रथम हिशेबनीस, द्वितीय हिशेबनीस अशी पदे असत. त्याचे अनेक उल्लेख शिलाहारांच्या शिलाताम्रशासनात येतात. उदाहरणार्थ पुढील उल्लेख पाहा.

अ. मुम्मुणीराजाचा दिवे आगर ताम्रपट (शक ९७५) : 'द्वितीय च्छेपाटी सेन श्री वावपैय'(वा०वि० मिराशी, शिलाहार राजवंशाचा इतिहास आणि कोरीव लेख, शिराकोले; पृ० १३०)
आ. मुम्मुणिराजाचा अंबरनाथ देवालयातील शिलालेख (शक ९८२) : 'प्रथम स्थेपाटि सेनमहादेवैय.'(तत्रैव पृ० १३२)
इ. अपरादित्य (प्रथम) याचा वडवली ताम्रपट (शक १०४८) : 'द्वितीय च्छेपाटि प्रधान श्रीछितमैय प्रभू'(तत्रैव पृ० १४८)
ई. अपरादित्य (प्रथम) याचा चिंत्रा शिलालेख (शक १०५५) : 'प्रथम च्छेपाटी महाप्रधान श्रीलक्ष्मणैय प्रभू द्वितीय च्छेपाटी श्री (अमुक)'(तत्रैव पृ० १५४)
उ. अपरादित्य (प्रथम) याचा चांजे शिलालेख (शक १०६०) : 'प्रथम स्थेपाटि महाप्रधान श्रीलक्ष्मणप्रभो द्वितीय स्थेपाटी सेन श्री (अमुक)'(तत्रैव पृ० १५७)
ऊ. विक्रमादित्याचा पन्हाळे ताम्रपट (शक १०६१) : 'प्रथम च्छेपाटि महाप्रधान श्रीलक्ष्मणैय प्रभो द्वितीय च्छेपाटी + + + +'(तत्रैव पृ० १६६)
ए. अपरादित्य (द्वितीय) याचा परळ शिलालेख प्रथम स्थेपाटि महासांधि विग्रहिक अनंत प्रभू द्वितीय स्थेपाटि श्री अमुक (तत्रैव पृ० १९५)
ऐ. अपरादित्य (द्वितीय) याचा माणिकपुर वसई शिलालेख (शक १११९): 'प्रथमच्छेपाटी द्वितीय च्छेपाटी तृतीय च्छेपाटी चतुर्थ च्छेपाटी'(मो०गं० दीक्षित; महाराष्ट्रातील काही प्राचीन ताम्रपट व शिलालेख; पृ० ८४)

हे सर्व अधिकारी भांडागार आणि श्रीकरण (अकाउंट्स ऑफिस) यासी संबंधित आहेत. ते अक्षपटलिक आहेत. तेव्हा आदिअक्षपटलिक-आदिआ छिपलेया किंवा प्रथम च्छेपाटी (अक्षपटलिक-च्छपटलिक-च्छेपाटि) अशी शब्दरूपे दिसतात.

कुणाल रेग्युलस, सी-801, बालेवाडी, पुणे 411 045
भ्रमणभाष : 099233 90614